Marksizm-leninizm: oczekiwania i rzeczywistość

Email Drukuj PDF

Ludwik Kowalski

Marksizm-leninizm był oficjalną ideologią w Związku Radzieckim i kilku innych tak zwanych „komunistycznych” krajach. O założeniach tej ideologii zostały opisane na przykład w [1], okazały się być w konflikcie z rzeczywistością. To, co miało się stać idealnym społeczeństwem demokratycznym w porewolucyjnej Rosji, stało się totalitarnym systemem opartym na nierówności społecznej i brutalnym wyzysku niewolników w licznych gułagach. Celem tego artykułu jest podzielenie się tym, co autor, który był kiedyś polskim komunistą wie i myśli o marksizmie-leninizmie.


Część 1. Timothy Snyder

W jaki sposób społeczeństwo demokratyczne może uchronić się przed niebezpieczeństwami totalitaryzmu, takimi jak faszyzm czy komunizm? Niektóre odpowiedzi na to pytanie można znaleźć w krótkiej książce „O tyranii: dwadzieścia lekcji z XX wieku, napisanej przez znanego historyka Uniwersytetu Yale, Timothy Snydera [2]. W tej książce napisał: „Ojcowie Założyciele próbowali uchronić nas od groźby, którą znali, tyranii, która pokonała starożytną demokrację, dziś nasz porządek polityczny napotyka nowe zagrożenia, podobne do totalitaryzmu XX wieku. Europejczycy, którzy widzieli demokrację ustępującą faszyzmowi, nazizmowi lub komunizmowi. Naszym kapitałem jest to, że możemy wyciągnąć wnioski z ich doświadczeń”.
Czy moralna wrażliwość ludzi jest wystarczająca, aby chronić światowe społeczeństwa od masowych morderców? Prawdopodobnie nie. Co jeszcze jest niezbędne? To eliminacja ubóstwa i niesprawiedliwości. Jak to osiągnąć? Wielu socjologów zadało to pytanie. Karol Marks był jednym z nich. Uważał, że „dyktatura proletariatu” była odpowiedzią. Czy możemy w XX i XXI wieku nadal ujmować sprawę w ten sposób? To się okaże.

Część 2. Albert Einstein

Warto również wspomnieć o refleksjach znanego fizyka Alberta Einsteina. W artykule „Czemu socjalizm?” z 1949 r. [3] napisał, że „większość mocarstw w historii zawdzięczało swe istnienie podbojom. Ludy podbijające czyniły się, w porządku prawnym i gospodarce, klasami „uprzywilejowanymi podbitego kraju. Kapłani, sprawujący kontrolę nad edukacją, sprawili, że podział klasowy społeczeństwa nabrał instytucjonalnego charakteru i stworzył system wartości oparty na dużej nieświadomości zachowań społecznych”.
Einstein napisał także, że „historia pokazuje, że nigdzie nie udało się nam naprawdę przezwyciężyć tego, co Veblen nazwał grabieżczą fazą rozwoju ludzkości. Termin faza grabieżcza nie był szeroko stosowany w działach Marksa i Lenina. Einstein prawdopodobnie uważał, że Lenin, Stalin i Hitler byli przykładami drapieżnych przywódców.
Na końcu artykułu pisał: „stworzenie gospodarki socjalistycznej i systemu edukacyjnego ukierunkowanego na cele społeczne. W takiej gospodarce, środki produkcji są w posiadaniu samego społeczeństwa, a wykorzystywane są w sposób planowy".

Część 3. Leszek Kołakowski

Polski filozof Leszek Kołakowski [4], krytykując ideologię radziecką, napisał: „... wszyscy wykształceni ludzie w Związku Radzieckim musieli studiować marksizm-leninizm”. Odwołując się do tej ideologii, rozwinął: „Marksizm-leninizm składał się z doktryny Stalina i cytatów wybranych przez niego z dzieł Marksa, Lenina i Engelsa. Nie oznacza to, że w czasach Stalina każdy mógł cytować bez ograniczeń Marksa, Lenina, czy nawet samego Stalina. Marksizm-leninizm zawierał tylko cytaty, na które dyktator obecnie zezwalał, w związku z doktryną, którą obecnie głosił...
Innymi słowy, sowiecka ideologia była farsą. Naiwni intelektualiści prawdopodobnie wierzyli, że ścieżka rozwoju porewolucyjnego została wybrana na podstawie otwartych debat w kierownictwie partyjnym, podczas gdy w rzeczywistości ścieżka, po latach trzydziestych, została wybrana przez tyrana. Ideologia przestała być intelektualnym procesem kierowania decyzjami politycznymi. Stała się środkiem uzasadniającym decyzje.
Dobrym tego przykładem jest doktryna, zgodnie z którą walka klasowa musiała naturalnie nasilać się po zwycięstwie rewolucji. Doktryna została wymyślona przez Stalina dla usprawiedliwienia terroru; nie była oparta na radzieckiej rzeczywistości. Miliony kułaków i większość starych bolszewików zlikwidowano w imię tej teorii. Podsumowując, nacisk marksizmu-leninizmu na konieczność historyczną sprawiał, że wyglądało to jak nauka, podczas gdy „praktyka Stalina wie najlepiej” i nacisk na nieomylność sprawiały, że wyglądała ona jak religia. Stalin był wielbiony tak, jakby był bogiem w Związku Radzieckim, najlepszą definicją tego zjawiska jest określenie „kult jednostki”.

Część 4. Państwo policyjne?

Czy Rosja Stalina była państwem policyjnym? Odpowiadając na to pytanie, Kołakowski pisał: „Zważywszy na czystki, należy zauważyć, że Rosja Stalina nigdy nie była rządzona przez policję, a policja nigdy nie była ponad partią, było to alibi używane przez reformatorów po śmierci Stalina, którzy utrzymywali, że ich zadaniem jest przywrócenie supremacji partii. W okresie rządów Stalina policja mogła aresztować i mordować członków partii, ale dotyczyło to najwyższego szczebla partyjnego, tu obowiązywały uporządkowane i zatwierdzone przez najwyższe władze partyjne procedury, na które wpływ miał Stalin. Stalin posługiwał się policją, by rządzić, ale rządził partią i państwem jako przywódca, a nie jako szef ochrony”.

Część 5. Kontrowersje

Debaty akademickie, poświęcone kontrowersyjnym tematom – takim jak opisywane – są ważne. Pojawia się jednak pytanie kto powinien je organizować? Czy powinni to robić historycy czy socjologowie? Kwestia ta jest równie dyskusyjna. Zainteresowani mogą się posiłkować lekturą dwóch nowych pozycji online [5] i [6]. Pierwsza dotyczy „Pisania historii Rosji na nowo” , druga z nich może być przydać się wykładowcom historii ZSRR w amerykańskich szkołach – bardziej w uczelniach niż szkołach ponadpodstawowych.

Część 6. Rosja dzisiaj

Związek Radziecki jako państwo przestał już istnieć; został zastąpiony przez Federację Rosyjską (FR). Ten kraj ma demokratycznie wybranego prezydenta i partię komunistyczną (KPFR), można przeczytać o tym w [7]. Ideologię tej partii krótko opisano w [8]. Strategicznym celem tej partii, czego można dowiedzieć się z odnośników jest „zbudowanie w Rosji odnowionego socjalizmu” na miarę XXI wieku. Warto zapoznać się z wizjami ideologów Komunistycznej Partii FR. Co myślą o marksowskiej „dyktaturze proletariatu”? Jak oceniają zbrodnie popełnione pod czerwonymi sztandarami marksizmu-leninizmu? Jakie środki ostrożności zalecają, aby uniknąć ich powtarzania? Pytania tego rodzaju warte są debaty.

Część 7. Zgliszcza kapitalizmu?

Studenci radzieckich uczelni byli kształceni w duchu naukowym marksizmu-leninizmu. Rządzący i ideolodzy partyjni byli przekonani, że teoretyczne założenia ich ideologii mają solidne podstawy. Twierdzono m.in., że po rewolucji proletariackiej prostytucja i rasizm stopniowo znikną. Okazało się jednak, że te tzw. „pozostałościami kapitalizmu” nie zniknęły.
Rozbieżności między teoretycznymi przewidywaniami opartymi na marksizmie i radziecką rzeczywistością zostały również wspomniane we wstępie do tego tekstu.
Autorem tego eseju jest emerytowany fizyk; wie on, że rozbieżności między teoretycznymi oczekiwaniami a praktyczną rzeczywistością są powszechne. Takie rozbieżności zwykle wynikają z błędów popełnionych przez naukowców. W niektórych przypadkach błędy popełniane są w założeniach początkowych; w innych przypadkach wynikają z błędów badawczych.

Część 8. Działalność antyrządowa?

Należy pamiętać, że metodologia naukowa[9] odnosi się do zestawu norm opracowanych przez naukowców w celu radzenia sobie z błędami i kontrowersjami w badaniach. Większość błędów jest rozpoznawana i korygowana, w procesie wzajemnej oceny. Takie działanie nie było możliwe w ZSRR i i innych krajach komunistycznych. Ujawnianie rozbieżności między rzeczywistością a teoretycznymi założeniami partyjnych ideologów było niebezpieczne, ponieważ było uznawane za działalność antyrządową.
Politycznie umotywowane karanie ludzi za mówienie prawdy nie jest nowym zjawiskiem; Giordano Bruno i Galileusz są dobrze znanymi tego przykładami. Łysenkizm – dyskryminacja genetyków przez Stalina – jest nowszą odsłoną. Cybernetykę uważano za „burżuazyjna pseudonauka służąca amerykańskiemu imperializmowi” (radziecki „Krótki słownik filozoficzny”).
Autor tego eseju zaakceptował takie pojmowanie „prawdy” jako studiujący komunista w Polsce [10].

Dr Ludwik Kowalski, emerytowany profesor, Uniwersytet Stanowy Montclair, New Jersey, USA

Tłumaczenie Czesław Kulesza

Bibliografia:
[1] Ludwik Kowalski, Hell on Earth: Brutality and Violence Under The Stalinist Regime, Wasteland Press, Kentucky, 2008 also available online, at http://csam.montclair.edu/~kowalski/father2/introduction.html
[2] Timothy Snyder, On Tyranny: Twenty Lessons from the Twentieth Century, Tim Duggan Books, 2017, (page 13).
[3] Albert Einstein, Ideas and Opinions, Bonanza Books, 1954 also available at: https://monthlyreview.org/2009/05/01/why-socialism/
[4] Leszek Kolakowski, Main Currents of Marxism,v3, Clarendon Press, Oxford,1978
[5] https://www.NBCNews.com/news/other/vladimir-putin-rewriting-russias-history-books-f2D11669160
[6] http://www.nj.gov/education/holocaust/curriculum/StalinCurriculum.pdf
[7]http://www.google.com/search?hl=en&source=hp&biw=&bih=&q=communist+party+%22%2Frussian+Fderation%22&gbv=2&oq=communist+party+%22%2Frussian+Fderation%22&gs_l=heirloom-hp.3...2421.32140.0.33372.38.25.1.12.4.0.211.2464.14j9j1.24.0....0...1ac.1.34.heirloom-hp..10.28.2391.E-G8ZGNZdg4
[8] https://en.wikipedia.org/wiki/Communist_Party_of_the_Russian_Federation#Ideology
[9]. R.K. Merton (1942), The Normative Structure of Science, In: Merton, Robert K. The Sociology of Science: Theoretical and Empirical Investigations. Chicago, IL: University of Chicago Press,1979, 267-278.
[10] Ludwik Kowalski, Tyranny to Freedom: Diary of a Former Stalinist Wasteland Press, Kentucky, 2009 also available online, at http://csam.montclair.edu/~kowalski/life/intro.html

 

Wydanie bieżące

Recenzje

Ukazała się ostatnio książka autorstwa Matthew d’Ancona „Postprawda”. Na tle lektury tej książki, która jest dziennikarskim zapisem ogromnej liczby zdarzeń i informacji ukazujących głębię problemu, widzimy czym jest zjawisko postprawdy.

Więcej …
 

Rok 2018 jest rokiem Ireny Sendlerowej, wielkiej narodowej bohaterki, która w czasach niemieckiej okupacji, z narażeniem życia swojego i najbliższych, ratowała żydowskie dzieci z warszawskiego getta. Autorka książki „Sendlerowa w ukryciu” Anna Bikont dokonała wyłomu w jej biografii. Ale po kolei.

Więcej …
 

Stanisław Dubois zaliczany do grona Wielkich Socjalistów  jest postacią znaną, choć niezbyt upowszechnianą i lubianą przez historyków i media m.in. ze względu na swe usytuowanie polityczne na lewicy Polskiej Partii Socjalistycznej i nietrzymające się konwencji zasady działania. Zawsze wznosił się ponad interes własny, był niepoprawnym idealistą, których w PPS było wielu. On jednak wyróżniał się zawsze swą ideowością i patriotyzmem.

Więcej …
 

 

 
 
 
 
 

Gościmy

Naszą witrynę przegląda teraz 53 gości 

Statystyka

Odsłon : 4225398

Więcej …
 

Więcej …
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Więcej …

Temat dnia

Referendum akcesyjne

W ostatnich dniach b. premier – Leszek Miller przypomniał, że przed 15 laty, 7 i 8 czerwca 2003 roku odbyło się  ogólnokrajowe  referendum  akcesyjne, które zadecydowało o przystąpieniu Polski do Unii Europejskiej. Podobnie, jak w przypadku Konstytucji 1997 roku, naród suwerennie podjął decyzję, której dziś nikt nie jest w stanie zmienić, obalić… Polacy odpowiadali wówczas „tak” lub „nie” na pytanie: „Czy wyraża Pani / Pan zgodę na przystąpienie Rzeczypospolitej Polskiej do Unii Europejskiej?

Więcej …

Na lewicy

18 czerwca 2018 roku w symbolicznym miejscu – przy tablicy pamiątkowej na Placu Grzybowskim w Warszawie upamiętniającej śmierć działaczy PPS, którzy w 1904 r. starli się z carskim zaborcą w walce o niepodległość i sprawiedliwość społeczną – ogłoszono powstanie koalicji wyborczej SLD - Lewica Razem.

Więcej …
 

19 maja 2018 roku w Warszawie odbyła się konferencja „Polska w Europie – Europa w Polsce”. Jej organizatorem był Ruch Odrodzenia Gospodarczego im. Edwarda Gierka.

Więcej …
 

W dniu 19 maja 2018 roku w Warszawie odbyło się posiedzenie Rady Krajowej Stowarzyszenia „Pokolenia”, konferencja na temat jednego z Wielkich Socjalistów – Stanisława Dubois (1901-1942) z cyklu „Poszukiwanie wzoru osobowego” oraz tradycyjne, organizowane rokrocznie spotkanie byłych działaczy ruchu młodzieżowego z okresu Polski Ludowej.

Więcej …
 

W dniu 10 maja 2018 roku w Warszawie odbyło się spotkanie sygnatariuszy Porozumienia Socjalistów. Przedyskutowano aktualną sytuację przed wyborami samorządowymi w Polsce, przyjęto Oświadczenie dotyczące aktualnej sytuacji politycznej i zadań lewicy socjalistycznej w okresie przed wyborami.

Więcej …
 

W dniu 7 maja 2018 r. w Pałacu Prymasowskim w Warszawie odbyło się inauguracyjne posiedzenie Społecznego Komitetu Obchodów 100-lecia Odzyskania przez Polskę Niepodległości.

Więcej …
 

W dniu 1 maja 2018 roku odbyły się w całej Polsce manifestacje organizowane przez partie lewicowe i ruch związkowy. PPS zorganizowała swoją manifestację i złożenie wieńców na Placu Grzybowskim w Warszawie.

Więcej …
 

W dniu 30 kwietnia 2018 roku, w 68 rocznicę śmierci Kazimierza Pużaka, Wielkiego Socjalisty, grupa działaczy PPS złożyła kwiaty i zapaliła lampki na jego grobie, na warszawskich Powązkach.

 

99 lat temu, w dniu 23 kwietnia 1919 roku w Krakowie rozpoczęły się: XVI Zjazd PPS, XV Kongres PPSD, XVI Zjazd PPS zaboru pruskiego. Zjazdy podjęły decyzję o połączeniu się w jednolitą Polską Partię Socjalistyczną. Przyjęto zasadę parlamentarnej drogi do socjalizmu.

 

W dniu 21 kwietnia 2018 roku w Warszawie obradował III Kongres Forum Postępu, porozumienia kilkunastu lewicowych i postępowych organizacji, fundacji, stowarzyszeń i środowisk medialnych.

Więcej …
 

W dniu 14 kwietnia 2018 roku w Warszawie odbyło się wspólne posiedzenie Prezydium Rady Naczelnej i Centralnego Komitetu Wykonawczego PPS.

Więcej …
 

W dniach 26-28 marca 2018 roku odbyła się w Nałęczowie międzynarodowa i międzyśrodowiskowa konferencja naukowa „Niezbędność filozofii” pod patronatem prof. Marii Szyszkowskiej.

Więcej …
 

W dniu 27 marca 2018 roku w Warszawie odbyła się dyskusja panelowa "Wkład Ignacego Daszyńskiego i jego towarzyszy w odzyskanie niepodległości przez Polskę".

Więcej …