Odebrać bogatym – oddać biednym. O „Wilku” Marka Hłaski

Odnaleziona po wielu latach powieść Marka Hłaski, dziś klasyka polskiej powojennej literatury, wówczas, to znaczy w okresie pisania Wilka – nastolatka stawiającego dopiero „pierwsze kroki w chmurach” literackiego nieba-piekła – przypomina nam najbardziej dramatyczne dylematy pokolenia, które dorastało w okresie II RP. Oprócz czysto literackich wad (czy może potknięć), których komentowania unikniemy, świadomi tego, iż debiuty rządzą się swoimi prawami (a Wilk w istocie jest swoistym debiutem), jak również przez wzgląd na późniejsze niepodważalne osiągnięcia literackie Hłaski, warto zauważyć, iż powieść ta ma szereg atutów. Pokazuje bowiem obraz międzywojennej Polski w świetle, które wielu czytelników może razić; wszak nie jesteśmy – my, młode pokolenie przygotowani na tak nietypowe spojrzenie na tamte czasy, otwierające drogę do poszukiwania prawdy o Polsce przedwojennej, prawdy, która z natury swej jest złożona.  
Zanim do nich przejdziemy, warto poczynić tę małą dygresję. Otóż Wilk, to powieść realistycznie – choć nie pozbawiona prostych ideologicznych rozstrzygnięć – opisująca życie w robotniczych dzielnicach przedwojennej Warszawy. Daje nam rzeczywisty obraz II RP, jakże daleki od współczesnych mitologizujących i hurra-optymistycznych narracji-wyroków ferowanych przez prawicę. Może to więc dobrze, iż Wilk przeczekał swoje, a czas jego wydania zbiega się ze wzmożoną próbą swoistej sanacji II RP, próbą pokazania tego okresu jako wyrosłego z „ducha zwycięstwa” (określenie Ryszarda Legutki). Po lekturze Wilka my, kolejne pokolenia widzimy prawdziwe oblicze tego „zwycięstwa”. Duch II RP okazuje się widmem, które straszy, i co gorsza, zdaje się powracać i dziś.   
Przedwojenna stolica, którą Hłasko opisuje, dzieli się w istocie na dwa różne miasta. Ta bogata Warszawa i jej żoliborskie „białe domy, zielone podwórka” oraz szereg dzielnic biedy, gdzie tylko „Budy Cygańskie”, drewniane baraki i głód. Głód – to chyba kluczowe słowo w tej opowieści, bowiem uczucie głodu i głęboka świadomość niesprawiedliwości społecznej generowanej przez kapitalizm powoduje, iż bohaterowie – w tym główna postać, kilkunastoletni Rysiek Lewandowski – zostają postawieni przed dylematami natury etycznej. Hłasko nie proponuje nam wyszukanej filozofii, trafia do czytelników w prosty sposób. Każe pochylić się nad podstawowymi problemami: ukraść czy być głodnym? Biernie znosić swój los, czy organizować się we wspólnej walce?
Pisarz zagląda też głębiej w tkankę społeczną międzywojnia. W jednej ze scen, gdy Rysiek dociera do bogatej części miasta, pokazana jest kulturowa przepaść między nim – synem proletariuszy, a dziećmi z tak zwanych „dobrych domów”. Tu – na całe szczęście – Hłasko stosuje ciekawy zabieg. Otóż, wcale nie pokazuje głównego bohatera jako człowieka „ułomnego”, nie ulega „mieszczańskiej” narracji, wręcz przeciwnie, staje po stronie Ryśka:

Poszukał rówieśników. I tu spotkało go rozczarowanie. Kopanego nie znali, w cymbergaja i stopkę ani mru-mru, i w ogóle głupie były te dzieci: grzeczniutkie, nie dzieci, tylko zabaweczki jakieś. „Tak, mamusiu”, „Słucham, mamusiu”, „Już idę, nianiu”…

A zatem życie Ryśka, choć trudne, z pewnością cięższe od jego lepiej sytuowanych rówieśników, zarazem jest jakby prawdziwsze, bardziej podmiotowe. Wyżej opisane dzieci określane mianem „zabawek” wychowywane są do posłuszeństwa, a zatem do tego, aby w przyszłości utwierdzać zastaną rzeczywistość. Ryśka Lewandowskiego oraz innych bohaterów „proletariackich” wychowuje ulica i to wychowuje do buntu. Już od najmłodszych lat zderzają się z prawdziwym życiem, poznają jak smakuje zło i przemoc. I szybko dochodzą do wniosku, iż wcale nie smakuje, wręcz przeciwnie, ich życie dzień w dzień zatruwane jest cierpieniem i wysiłkiem ponad miarę. W gruncie rzeczy nie są to bohaterowie źli, a jedynie deprawowani przez ulicę i biedę, coraz bardziej zbuntowani przeciw niesprawiedliwości. Zło, które czynią, spowodowane jest niemożnością uczynienia dobra. Dopiero później pojawia się partia i towarzysze, którzy ten bunt skierują na właściwie tory, to jest na wspólną walkę o godność ludzi pracy.
Ale Wilk to nie tylko zerojedynkowa powieść o złych kapitalistach i dobrych komunistach. To przede wszystkim książka ilustrująca obraz nędzy i zacofania środowisk robotniczych II RP, a zarazem pragnień młodego pokolenia, aby żyć godniej. Nadzieją na lepsze życie dla siebie, ale i dla swoich przyjaciół dotkniętych podobnym losem jest działalność w partii – do takiego wniosku dochodzi główny bohater, który – w jednej ze scen – modli się do Boga o przyjęcie go do grona komunistów. Tu książka Hłaski daje nam współczesnym jeszcze jedną ważną lekcję. Mianowicie uświadamia, iż być komunistą w II RP, nie znaczy to samo (a wręcz przeciwnie!), co być nim w czasach stalinowskiego terroru czy stanu wojennego, czy wreszcie: nie znaczy to, co wielu nieznającym historii ruchu robotniczego w Polsce zdaje się, że znaczy dziś. 
Wyrządzić zło czy pozbawić marzeń umierającego przyjaciela? To chyba jeden z najtragiczniejszych a zarazem najbardziej wzruszających momentów w historii Ryśka. Otóż bohater ten ma przyjaciela ze szkolnych ław – Heńka, który umiera na gruźlicę. Przyjaciel marzy o tym, aby zostać inżynierem. Gdy ma świadomość, iż jego dni są policzone, prosi Ryśka, aby razem wybrali się na Żoliborz. Jego marzeniem jest zobaczyć piękne „białe domy”, gdzie ludzie „mieszkali lepiej, radośniej”. Jego prawdziwym marzeniem – o czym pisze Hłasko – było właśnie żyć radośniej, tak jak ludzie z „białych domów”. Skoro jednak było to niemożliwe, chciał Heniek zobaczyć – być może po raz ostatni – to o czym marzył: budować wielkie domy i godnie w nich żyć. Ale Ryśkowi i Heńkowi do tej wycieczki brakuje rzeczy elementarnej, mianowicie butów. Toteż Rysiek decyduje się je ukraść (co ostatecznie się nie udaje). Kiedy wpada na ten pomysł, od razu nachodzą go etyczne wątpliwości. Rysiek nie może ukraść, ale może – bo tak postąpiłby przecież jego idol Ken Maynard – zabrać bogatym, a dać biednym. Hłasko pokazuje więc, iż jedna w gruncie rzeczy sytuacja może mieć dwa oblicza. W istocie – relatywizuje tu etykę, wskazuje przy tym, iż jest ona determinowana warunkami społeczno-ekonomicznymi. A zatem to nie Rysiek relatywizuje swój czyn, który wydaje mu się (słusznie zresztą) zły, lecz to niesprawiedliwość ustroju, w jakim żyje zmusza go do tej swoistej reinterpretacji swojego postępku. Zatem odpowiedzialność za manipulowanie etyką spada tu na system kapitalistyczny. W tej właśnie sytuacji Rysiek Lewandowski jest takim warszawskim Janosikiem, bohaterem, który swoim czynem chce choć w maleńkim stopniu wyrównać poziom życia swojego ubogiego przyjaciela. Samo dzielenie osób na tych, którzy mają buty, i tych, którzy ich nie mają, również wiele mówi o, rzekomo „zwycięskiej”, II Rzeczpospolitej.     
Jeżeli więc Wilk irytuje zbytnią prostotą, nieco zbyt oczywistym podziałem na tych, którzy są po dobrej stronie barykady, a tych, co stoją tam, gdzie… by nie cytować klasyka… stać nie powinni, gdy mierzi nas wreszcie realizm tej powieści, powinniśmy zauważyć, iż ostatnimi czasy to realizm właśnie wykorzystywany był w literaturze jako broń polskiej prawicy. Działo się tak pewnie dlatego, iż często właśnie opowieści realistyczne traktowane były jako te „prawdziwe”, a przez dłuższy czas – z małymi wyjątkami – „obiektywna”, „prawidłowa” narracja literacka i historyczna była zamknięta w „prawych rękach” polskiego życia kulturalnego. Czas chyba na to, aby podnieść w górę lewe ręce i mocno uderzyć nimi w literacki stół. I tu miejsce dla takich powieści jak Wilk, która jest dowodem na to, iż nurt realistyczny we współczesnej literaturze może być swoistym mieczem obosiecznym użytym też przeciw prawicowej narracji.
Tak, w II RP Rysiek Lewandowski chodził dziurawą ulicą Marymoncką, a manifestacje robotnicze ku czci 1 maja były brutalnie pacyfikowane. Młodzi ludzie z dzielnic robotniczych umierali na gruźlicę, a nauczycieli wyrzucano ze szkoły za lewicowe poglądy. Oto demitologizacja epoki wyrosłej z „ducha zwycięstwa”. Oto, wreszcie, nasz – lewicowy realizm. 

Mundek Koterba

---
Marek Hłasko, Wilk. Wydawnictwo Iskry. Warszawa 2015. Stron: 351.

 

Wydanie bieżące

Recenzje

W 2018 roku ukazała się wizjonerska książka Jamie Bartlett’a „Ludzie przeciw technologii. Jak Internet zabija demokrację”. Jest ona analizą relacji człowieka ze światem cyfrowym, w który dopiero wchodzimy. Szczególnie wiele miejsca autor poświęca ewolucji liberalnego modelu demokracji w starciu z nowymi technologiami, ich przemożnym wpływem na człowieka i budowane od wieków struktury państwa demokratycznego.

Więcej …
 

Postać Tadeusza Kościuszki, wybitnego Polaka, bohatera dwóch kontynentów mimo upływu ponad 200 lat od jego śmierci cieszy się niesłabnącym zainteresowaniem wielu historyków i polityków polskich i zagranicznych. Prace poświęcone jego osobie i działalności ukazują się nieprzerwanie od ponad 200 lat. Jedna z nich autorstwa Piotra Marka Napierały pt „Żołnierz i filozof.

Więcej …
 

Przez okres ostatnich dwóch lat, z różną intensywnością, na ogół jednak raz w tygodniu, publikowałem na łamach gazety Trybuna materiały publicystyczne, eseje i komentarze w ramach cyklu My Socjaliści. Obejmowały one szeroki wachlarz  problemów, choć założeniem moim było ukazanie otaczającej nas rzeczywistości społeczno-politycznej poprzez doświadczenia i wartości ideowe polskich socjalistów. Sytuacja ta była konsekwencją mojego zaangażowania w działalność w ruchu socjalistycznym, szczególnie w ramach PPS a także aktywną, prowadzoną od lat działalność dziennikarską i publicystyczną na łamach wielu pism i w Internecie.

Więcej …
 

 

 
 
 
 
 

Gościmy

Naszą witrynę przegląda teraz 12 gości 

Statystyka

Odsłon : 5032254

Więcej …
 

Więcej …
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Więcej …

Temat dnia

Nowa odsłona starej „NATO-wskiej” lewicy

W minioną sobotę na konwencji w Świdnicy Robert Biedroń postanowił zająć się sprawami bezpieczeństwa, obronności i polityki zagranicznej. Choć partia, której jest członkiem, po połączeniu z SLD nazywa się „Nowa lewica”, treści zaprezentowane w jego wystąpieniu bynajmniej nowe nie były.

Więcej …

Na lewicy

W dniu 26 lutego 2020 roku w Warszawie odbyło się comiesięczne zebranie Koła PPS Warszawa-Śródmieście. Po raz pierwszy wziął w nim udział wybrany przed rokiem, przewodniczący Rady Naczelnej PPS, sen. Wojciech Konieczny.

Więcej …
 

Z dokumentów przekazanych PAP w dniu 4 lutego 2020 roku wynika, że Sąd Okręgowy w Warszawie wydał decyzję o wpisaniu do ewidencji partii politycznych zmian w statucie Sojuszu Lewicy Demokratycznej, która zmienia nazwę SLD na "Nowa Lewica". Sąd wpisał również do ewidencji znak graficzny "Lewica", którym SLD, Wiosna i Lewica Razem posługiwała się w kampanii parlamentarnych i którym posługuje się także klub parlamentarny.

Więcej …
 

W dniu 1 Lutego 2020 roku odbyło się w Warszawie posiedzenie Rady Naczelnej PPS.

Więcej …
 

W dniu 31 stycznia 2010 roku mija 15 rocznica śmierci Jana Mulaka – honorowego przewodniczącego PPS, działacza społecznego, wyśmienitego trenera i wychowawcy, wielkiego patrioty i żołnierza.

Więcej …
 

W dniu 29 stycznia 2020 roku odbyło się zebranie Koła PPS Warszawa Śródmieście. Dyskutowano o przygotowaniach do wyborów prezydenckich. Koło przyjęło uchwałę w tej sprawie skierowaną do Rady Naczelnej PPS, której posiedzenie planowane jest na dzień 2 lutego.

Więcej …
 

W dniach 20-21 stycznia 2020 roku w Warszawie w Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej oraz w Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego odbyła się konferencja naukowa pt.: „Ludowa i socjalistyczna wizja niepodległej Polski”.

Więcej …
 

W dniu 19 stycznia 2020 roku w Słupsku odbyła się uroczystość zaprezentowania przez trzy partie: SLD, Wiosna i Lewica Razem Roberta Biedronia, jako oficjalniego kandydata SLD na prezydenta.

Więcej …
 

17 stycznia 1945 roku do zniszczonej niemal doszczętnie Warszawy wkroczyli żołnierze 1. Armii Wojska Polskiego oraz oddziały Armii Czerwonej. Walki o opanowanie miasta trwały zaledwie kilka godzin, gdyż dowództwo niemieckie, obawiając się okrążenia, wycofało większość swoich sił ze stolicy.

Więcej …
 

W dniu 5 stycznia 2020 roku obradowała Rada Krajowa Lewicy Razem. Jak poinformowano, partia przyjęła stanowisko, w którym wzywa polski rząd do odcięcia się od planów destabilizacji Bliskiego Wschodu przez administrację prezydenta Stanów Zjednoczonych Donalda Trumpa.

Więcej …
 

W dniu 14 grudnia 2019 roku zebrała się w Warszawie Krajowa Konwencja SLD. Po konsultacjach w województwach, podjęła decyzję o zmianie statutu Sojuszu, która umożliwi połączenie sił SLD i partii Wiosna. Głosowało 127 delegatek i delegatów, za oddano 109 głosów, przeciwko było 10 osób, a 8 wstrzymało się od głosu.

Więcej …
 

W dniu 7 grudnia 2019 roku w Warszawie odbyło się posiedzenie Rady Krajowej Stowarzyszenia „Pokolenia” z udziałem zaproszonych gości. Omówiono tryb przygotowań do Walnego Zgromadzenia Stowarzyszenia w październiku 2020 roku.

Więcej …
 

W dniach 25-28 listopada 2019 roku w Nałęczowie odbyła się ogólnopolska, międzyśrodowiskowa konferencja naukowa  pt.: „Mistrzowie,  pedagodzy, nauczyciele” pod naukowym patronatem prof. Marii Szyszkowskiej.

Więcej …