Neoliberalizm i transformacja a ruch związkowy

Email Drukuj PDF
prof. dr hab. Stanisław Kuziński

Dziedzictwo Solidarności, wielomilionowego ruchu społecznego jest przywłaszczane po pierwsze przez tradycyjną, klerykalną prawicę z jej nienawiścią do PRL, a po drugie, przez wolnościowe, także prawicowe, lecz bardziej umiarkowane nurty i tendencje. Obydwu spadkobierców, przynajmniej programowo, znaleźć można w dwóch głównych partiach sceny politycznej. Partie lewicy przyznające się do socjaldemokratycznych ideałów mają pewien kłopot z wizerunkiem Solidarności ujawnionym w okresie jej największego wzlotu lat 1980-1981, a mianowicie jej dążeniem do równego podziału niezależnie od wkładu pracy, kompetencji i odpowiedzialności.
Solidarność tego okresu była skrajnie egalitarna, postulowała drobiazgowa kontrolę samorządnego związku wkraczająca ze swym etosem w życie, we wszystkie sfery, a w swych postulatach nie odróżniająca realności od najdalej idących urojeń, całkowitą negacją roli państwa w gospodarce. W idei Solidarności zawarta także była rola niezależnych samorządnych związków zawodowych, broniących interesów ludzi pracy najemnej. Do tego elementu partie lewicy (SLD, UP i SDPL) winny dołączyć się i dążyć do porozumienia. W kapitalistycznej Polsce związki zawodowe mogą i powinny spełniać ogromną rolę cywilizowania stosunków praca – kapitał. Taka była ich historyczna zasługa w krajach Zachodu. Nie będąc partią polityczną stanowiły bazę polityczną dla partii socjaldemokratycznych. Związki zawodowe były także fundamentalną siłą budowania i obrony państwa opiekuńczego.
Czy Solidarność znajduje się w takiej roli związków zawodowych, czy mogła taką stać się? Tu trzeba spojrzeć na perspektywę prawie 30 lat, która dzieli nas od 1980 r. Solidarność zwyciężyła tam, dokąd nie dążyła w swych proklamacjach: zdobyła władzę polityczną w rezultacie „Okrągłego Stołu”. Natomiast nie osiągnęła utopijnego zrębu Polski samorządnej tworzonej przez niezależne organizmy społeczne, lecz weszła na drogę wsparcia neoliberalnego  systemu.
Szeregowi członkowie Solidarności mogli wierzyć, że spełnione zostaną marzenia o państwie, które będzie wierne ideom porozumień sierpniowych z 1980 r., że stworzony zostanie ład społeczny urzeczywistniający sprawiedliwość społeczną taką, jak ją pojmowali, że będzie dążyć do tego, z taką samą determinacją, z jaką walczono o legalizację Solidarności. Panowało bezgraniczne zaufanie do przywódców przede wszystkim do Wałęsy.

Solidarność rozdwojona i oszukana
Lata 1991-1993 to lata zasadniczego przewrotu ustrojowego. Dokonało się wtedy gigantyczne oszustwo. Wprowadzono kapitalizm w jego nagiej bezwzględnej postaci. Nikt nie pytał się o zgodę klasy robotniczej na taki kapitalizm, usypiając ją kamuflażem „społecznej gospodarki rynkowej”. Nastąpił brutalny atak na podstawy bytu setek tysięcy pracowników zarówno wielkich zakładów przemysłu, jak i setek przedsiębiorstw stanowiących ostoję egzystencji małych i średnich miast.
Powstało gruntowne rozdwojenie Solidarności na dwa nie przystające do siebie światy: górę działaczy i masy członkowskie. Solidarność nie była przygotowana do walki o interesy świata pracy w systemie kapitalistycznym Miała wieloletnie doświadczenie wymuszania strajkami daleko idących ustępstw. Solidarność wówczas wyczuwała słabość władzy i jej niechęć do siłowych konfrontacji. W kapitalizmie widziano idealistyczny porządek przeciwstawny marnotrawstwu, nieudolnej organizacji i korupcji. Ciągle wbijano do głowy czołową rolę klasy robotniczej. Nie czuła się ona bynajmniej podmiotem - ani jako robotnicy, ani jako obywatele. Miało więc być inaczej. Kto reprezentować miał klasę robotniczą? Czy działacze związkowi wystąpili w takiej roli? Jakie siły uformowały się i przeciwstawiły się dążeniom i interesom robotników, podporze Solidarności?
Największym wpływem cieszyły się przywódcze grupy o nastawieniu liberalnym, początkowo Unii Demokratycznej a później Unii Wolności. Od początku pozostawiły one wielkoprzemysłowa klasę robotniczą samą sobie, uznając ją za odziedziczony balast socjalizmu. Naturalnym następstwem nowego ustroju było osłabienie jej znaczenia. Dla nowego dzieła budowy ustroju kapitalistycznego potrzebna była potulność klasy robotniczej. Uznawano obronę praw pracowniczych jako nie patriotyczne roszczenia, jako relikt „homo sovieticus”. Czołowi działacze Solidarności poczuli się zwolnieni z troski o społeczne skutki przekształcenia gospodarki w kapitalistyczną. Później Jacek Kuroń uznał to za „ogromny grzech”. Trzeba bowiem było budować kapitalizm ze społeczną nad nim kontrolą .
Decydujące znaczenie miał głos Mazowieckiego, który nie rozumiał gospodarki i opierał się na opinii Balcerowicza sterowanego przez Sachsa i innych ekspertów Banku Światowego, a więc z chicagowskiej szkoły M. Friedmana. Później zdawał sobie sprawę z konsekwencji dokonującego się przewrotu „ciężkie było dla mnie wyobrażenie sobie, że wielkie przedsiębiorstwa zaczną padać. Tak wynikało z rachunku ekonomisty. Dostawałem gęsiej skórki. Dla mnie to był wielki moralny dylemat. Przecież odzyskaliśmy suwerenność dzięki strajkom wielkich zakładów pracy w 1980 r. To one wywalczyły Solidarność.”  Dokonało się gwałtowne przesunięcie materii ekonomicznej ze sfery społecznie upośledzonych na rzecz sfery zamożnej.

Wyznania wiary neoliberalizmu
Czołowym hasłem neoliberalizmu było: „im mniej państwa tym lepiej”. Jest to hasło równie nośne, jak bezmyślne. W programie neoliberalnym oznaczało przede wszystkim redukcję opiekuńczej roli państwa, ale nie tylko. Uznano bowiem, że każda forma interwencji państwa w gospodarkę jest łamaniem świętych praw rynku. Jak wielkim zafałszowaniem to jest, świadczą wybitne osiągnięcia modernizacji gospodarki opartej na wiedzy, zwłaszcza gałęzi wysokiej techniki, rosnących najszybciej i wchłaniających największa liczbę zatrudnionych. Przykładem europejskim najbardziej dobitnym są kraje skandynawskie. Zapierające dech sukcesy Japonii i Korei Południowej do połowy lat 90-ch a od 20 lat także Chin świadczą o niewątpliwym, jakże pomyślnym, dynamicznym modelu powiązania wolnego rynku z przemyślaną interwencją państwa.
Przykłady te są inspiracją dla Unii Europejskiej (Traktat Lizboński). Dlaczego ekipy rządzące, także nasi najświatlejsi jej przedstawiciele, jak Mazowiecki, Geremek, Kwaśniewski zamknęli oczy na tę oczywistość? Nie odpowiedzieli na pytanie: jak rekonstruować gospodarkę, aby włączyć ją do Europy i jakie ma być odrabianie cywilizacyjnego zapóźnienia? Powiem szczerze, że jest to oburzające, bolesne i niezrozumiałe. Tylko zaczadzenia łatwą do pojęcia retoryką amerykańskich „chłopców z Chicago” i własnych fanatyków absolutnie wolnego rynku oraz zawiązanie ideowego sojuszu z amerykańskim typem polityki ujętym w „konsensusie waszyngtońskim” można wytłumaczyć, lecz nie wybaczyć pewnej siebie ignorancję elit.
„Jak najmniej państwa” to nie tylko szkoda dla jego opiekuńczej funkcji, lecz pozbawienie zasadniczej możliwości nowych miejsc pracy. Również i w tym sensie elity Solidarności okazały swą obojętność dla interesów klasy robotniczej.

A oto następne cele i narzędzia neoliberalizmu
Podstawowym celem jest prywatyzować jak najwięcej gospodarki. Tylko w ten sposób można zbudować gospodarkę rynkową. Koniecznym jest głębokie rozwarstwienie dochodów i powstanie klasy bogatych, a z drugiej strony podporządkowany świat pracy, a także wykluczonych, bezrobotnych i skrajnie biednych. Przesunięcie dochodów z klasy niższej do wyższej jest nieuniknioną ceną gospodarki rynkowej.
Gospodarka musi być uwolniona od wszelkich ograniczeń i należy wyeliminować wszelkie subwencje i ograniczenia cen na rynku. Należy zrezygnować z regulacji wysokości płac zwłaszcza wysokich i najwyższych i nie ustalać płac minimalnych.
Należy otworzyć granice dla importu konkurencyjnego, nie zważając na upadek własnych przedsiębiorstw krajowych i wynikające stąd bezrobocie.
Celem makroekonomicznym jest równowaga budżetowa osiągnięta przez redukcję socjalnych wydatków państwa, również na służbę zdrowia, edukację itd.
Podatki mają sprzyjać tworzeniu kapitału, a więc obciążać najmniej warstwy wyższe a przenosić poprzez podatek liniowy ciężary podatkowe na obywateli średnio i niżej zarabiających.
Stosować należy politykę schładzania gospodarki, tj. ograniczania wzrostu gospodarczego w imię naczelnego celu inflacyjnego, co oznaczało wysokie oprocentowanie kredytów za centralne narzędzie uznawane przez monetarystyczne oblicze neoliberalizmu.
Syntetycznym wyrazem neoliberalizmu to przemiana w kierunku gospodarki rynkowej nie przez stopniowe przemyślane racjonalne przedsięwzięcia, lecz przez gwałtowny szok wymuszający wyrzeczenia.

Dlaczego Solidarność poniosła klęskę?
Jedną z odpowiedzi jest znajdowanie jej przyczyny w znikomej zbiorowej świadomości klasowej robotników. Robotnicy zaczęli po 1989 r. być dumni jako obywatele, jako ludzie wolni. Na tym bazowały partie polityczne. Świadomość własnych rzeczywistych interesów musiała być wniesiona zewnątrz. Jest to twierdzenie wielu socjologów. Rolą tej zewnętrznej dźwigni mogła spełnić przede wszystkim liberalna inteligencja widząca w zorganizowanej instytucji związkowej niezbywalny element demokracji w społeczeństwie klasowym. Tego zaś inteligencja umiejscowiona w szeregach elit Solidarności nie umiała, nie rozumiała i nie chciała podjąć. Uważała nawet, że stawianie klasowych interesów robotników na porządku dziennym byłoby nieuczciwe dla twórców ustroju prywatnych właścicieli. Uważano nawet, ze związki zawodowe mają rację bytu tylko w przedsiębiorstwach państwowych, bo w przedsiębiorstwach opartych na własności prywatnej są elementem destrukcyjnym, aspołecznym. Natomiast wpojenie fałszywej świadomości przypadło tej grupie działaczy Solidarności, która na czoło wydobyła hasła antykomunistyczne pomijając racje społeczne w przewrocie ustrojowym. Prawica umiejscowiona w Prawie i Sprawiedliwości była przebiegła. Potrafiła przekuwać gniew i zawód robotników na sprzeciw wrogom wyimaginowanym. Trzeba przyznać, ze jej się to w dużym stopniu udało.
Gniew robotników kierowano przeciw „komuchom” i bezbożnym liberałom. Lustracja i dekomunizacja miała zastąpić walkę o klasowe interesy robotników. Usiłowano skompromitować kompromis osiągnięty przy Okrągłym Stole jako uległość wobec nomenklatury. Walka z wszelkimi agentami usadowionymi rzekomo we wszystkich ogniwach stała się najważniejszym orężem przeciw wszelkiemu złu. Ta linia łączyła się łatwo z klerykalno-katolickim nacjonalizmem szukającym porozumienia w żądaniu wprowadzenia preambuły chrześcijańskiej do Konstytucji i potępienia aborcji. W ten sposób Solidarność stała się niezbyt szanowaną klientelą stronnictwa nacjonalistycznego nie ukrywającego swego charakteru, jako twierdzy kapitału i przywilejów posiadaczy.
Istotną przyczyną rozdwojenia Solidarności na masy członkowskie i elity związku stała się nowa sytuacja życiowa jej działaczy. Symbolem było tu pojawienie się na szczycie władzy przywódcy ruchu związkowego Lecha Wałęsy. Poparł on antyzwiązkowy program L. Balcerowicza nie zdając sobie zapewne sprawy, co on niesie jako przewrót społeczny. Był on, jak cała czołówka Solidarności, zupełnie nieprzygotowany. Większość działaczy Solidarności znalazła się w Sejmie i w Senacie na stanowiskach rządowych w różnych agencjach, we władzach samorządowych, w zarządach i radach nadzorczych spółek skarbu państwa, bankowości itd. „Byliśmy jak barany” mówił Małachowski . Byli jak pijane dziecko we mgle, ale swoją nową sytuację dostrzegli i docenili natychmiast.
Solidarność jako ruch społeczny i organizacja związkowa nie dostrzegała, w jakim kierunku, w jaki sposób i jaki rodzaj kapitalizmu jest budowany. Zapomniała o podstawowych wartościach tak żywotnych dla robotników. Należy do nich przede wszystkim pewność utrzymania miejsca pracy, a nie lęk o jej utratę, zabezpieczenie w wypadku utraty zdrowia i elementarnego bytu w wieku poprodukcyjnym. Do wartości podstawowych należy oczywiście troska o byt rodziny, lepsza przyszłość dzieci w otwarciu wrót w ich edukacji.
Elity związku przyjmowały bezkrytycznie cały program L. Balcerowicza. Dały przyzwolenie i same uczestniczyły w przejęciu przez wszelkie media ideologii i propagandy linii prowadzącej do pozbawienia ruchu pracowniczego własnych autentycznych wartości. Solidarność stała się w zamian za to wygodną podporą i przykrywką Prawa i Sprawiedliwości.
* * *
Solidarność nie ma żadnego programu, który mógłby ją umieścić w gronie europejskich partii i ruchów socjaldemokratycznych. Zaprzepaściła swe wielkie historyczne szanse. Przestała być centralną siłą polityczną, a nie stała się znacząca siłą społeczną. Wymaga obiektywnej i bezstronnej oceny. Ocenie tej podlegać powinno przede wszystkim posłużenie się elit Solidarności ideami drapieżnego neoliberalizmu przeciwnego umacnianiu bytu materialnego i bezpieczeństwa socjalnego świata pracy, a głoszącym konieczność zwiększenia nierówności społecznych kosztem uboższej części społeczeństwa.

Stanisław Kuziński, prof. dr hab. ekonomista

 

Wydanie bieżące

Recenzje

Przez okres ostatnich dwóch lat, z różną intensywnością, na ogół jednak raz w tygodniu, publikowałem na łamach gazety Trybuna materiały publicystyczne, eseje i komentarze w ramach cyklu My Socjaliści. Obejmowały one szeroki wachlarz  problemów, choć założeniem moim było ukazanie otaczającej nas rzeczywistości społeczno-politycznej poprzez doświadczenia i wartości ideowe polskich socjalistów. Sytuacja ta była konsekwencją mojego zaangażowania w działalność w ruchu socjalistycznym, szczególnie w ramach PPS a także aktywną, prowadzoną od lat działalność dziennikarską i publicystyczną na łamach wielu pism i w Internecie.

Więcej …
 

Niewiele  jest w polskiej historii osób tak bardzo zasłużonych i zapomnianych jednocześnie. Jego życiorys to gotowy scenariusz na serial telewizyjny. Jan Józef Lipski, bohater biografii Łukasza Garbala, doczekał się w końcu kompletnej monografii.

Więcej …
 

W dzisiejszych czasach coraz trudniej o pasjonującą powieść poświęconą ludziom lewicy. Dosyć często pomija się ich wkład w kształtowanie polskiej państwowości czy w walkę o sprawiedliwość społeczną. Szablonowo traktuje się ich losy, wpisując w obowiązującą narrację.

Więcej …
 

 

 
 
 
 
 

Gościmy

Naszą witrynę przegląda teraz 62 gości 

Statystyka

Odsłon : 4844621

Więcej …
 

Więcej …
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Więcej …

Temat dnia

Wybory, wybory, i już po…

Mimo niepewności, co do wyników wyborów, tę najtrudniejszą po 1989 roku kampanię mamy już za sobą. Obfitowała ona w emocje, jakich nikt od lat nie zafundował Polakom. Walka toczyła się o zwycięstwo zjednoczonych: prawicowej koalicji i częściowo zjednoczonej, ale podzielonej nadal i pełnej determinacji opozycji. Bez względu na wynik tych wyborów, dwa co najmniej fakty są pewne. Po pierwsze – scena polityczna nie będzie zmierzać, mimo starań pana d’Hondta, do modelu dwubiegunowego i po drugie – na scenie tej znajdzie się na pewno na powrót, koalicja lewicowa.

Więcej …

Na lewicy

Biuro Prasowe PPS opublikowało w dniu 16 października 2019 roku informację na temat udziału PPS w wyborach parlamentarnych 2019.

Więcej …
 

Państwowa Komisja Wyborcza podała w dniu 14 października 2019 roku oficjalne wyniki wyborów parlamentarnych 2019. W Sejmie Prawo i Sprawiedliwość zdobyło 235 mandatów (43,59 procent głosów); Koalicja Obywatelska - 134 mandaty (27,40 procent głosów); SLD - 49 mandatów (12,56 procent głosów);

Więcej …
 

W dniu 11 października 2019 roku w Warszawie Porozumienie Socjalistów zorganizowało konferencję naukową z okazji 70. rocznicy powstania Chińskiej Republiki Ludowej oraz 70. rocznicy nawiązania stosunków dyplomatycznych pomiędzy Chinami a Polską.
W części oficjalnej konferencji wystąpili: ambasador nadzwyczajny i pełnomocny ChRL w Polsce, JE Liu Guangyuan oraz poseł do Parlamentu Europejskiego, prof. Bogusław Liberadzki.

Więcej …
 

Jak podała PAP, w dniu 5 października 2019 roku odbyła się Konwencja Lewicy w Katowicach. Wziął w niej udział m.in. były prezydent Aleksander Kwaśniewski.

Więcej …
 

Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych ma nowego Przewodniczącego. W dniu 25 września 2019 roku głosami członków Rady OPZZ został nim Andrzej Radzikowski, który do tej pory pełnił funkcje Wiceprzewodniczącego OPZZ.

Więcej …
 

Polacy mają głód solidarności. Tylko Lewica może go zaspokoić – to motto wyborcze odbywającej się w dniu 20 września 2019 roku w Studiu Filmowym „Panika” w Gdyni Konwencji wyborczej Lewicy. Podczas Konwencji zaprezentowali się liderzy list na Pomorzu, a także liderzy ugrupowań: Wiosny, Razem i SLD.

Więcej …
 

W dniu 10 września 2019 roku odbyło się w Warszawie spotkanie sygnatariuszy Porozumienia Socjalistów. Przedyskutowano sytuację polityczną przed wyborami parlamentarnymi w październiku 2019 roku. Przyjęta została deklaracja „Polsce potrzebna jest lewica”, w której podkreślono wzrost oczekiwań społecznych, co potwierdzają badania, na aktywny udział lewicy w nowym Sejmie i Senacie oraz zwiększenie wpływu wartości ideowych lewicy na treści stanowionego prawa.

Więcej …
 

W dniu 31 sierpnia 2019 roku uległa uprawomocnieniu decyzja Krajowego Rejestru Sądowego w sprawie rejestracji stowarzyszenia Porozumienie Socjalistów.

Więcej …
 

W dniu 31 sierpnia 2019 roku obradowała w Warszawie Rada Naczelna Polskiej Partii Socjalistycznej. Przedyskutowano sprawy związane z wyborami parlamentarnymi.

Więcej …
 

W dniu 18 sierpnia 2019 roku w Warszawie odbyła się prezentacja kandydatów na pierwsze miejsca na listach wyborczych Lewicy. Działacze Lewicy Razem otrzymali 6 miejsc, działacze SLD – 17 a działacze Wiosny – 18.

Więcej …
 

W dniu 14 sierpnia 2019 roku Komitet Wyborczy Sojusz Lewicy Demokratycznej uzupełnił wady zawiadomienia do Państwowej Komisji Wyborczej dotyczące skrótu nazwy komitetu; nowy skrót to "KW Sojusz Lewicy Demokratycznej", a nie "KW Lewica" - poinformowała szefowa Krajowego Biura Wyborczego Magdalena Pietrzak.

Więcej …
 

11 sierpnia 2019 roku Prezydium RN PPS odbyło posiedzenie poświęcone ocenie przebiegu kampanii wyborczej do parlamentu RP 2019 roku. Towarzysze zapoznali się z działaniami sztabów wyborczych i udziałem w nich członków naszej Partii.

Więcej …